Kötü insanlar neden bu dünyada hep kazanır? Bu soruyu hem psikolojinin hem de insanlık tarihinin en keskin felsefi yaklaşımlarına bakarak ele alalım.
Bir yanda gücün ve manipülasyonun kitabını yazan Machiavelli, tam karşısında ise insan onurunu ve vicdanı her şeyin üstüne koyan Immanuel Kant, Stoa felsefesi ve bizim topraklarımızın en büyük düşünürlerinden Muhyiddin-i Arabî duruyor. Bu bakış açılarını bir araya getirdiğinizde etrafınızdaki manipülatif insanların sizden neden daha hızlı yol aldığını daha farklı bir gözle göreceksiniz.
İyi Niyetli İnsan ile Kötü İnsanın Oyun Kuralları
Önce şu temel gerçeği netleştirmek isterim: İyi niyetli bir insanla kötü bir insan aynı sahada ama tamamen farklı kurallarla oynarlar. Sizin oyununuzda empati vardır, vicdan vardır, “Acaba onu kırar mıyım?” düşüncesi vardır, adalet duygusu vardır. Karşınızdaki kişinin oyununda ise hiçbir kural yoktur. Yalan söylemek onun için bir problem değildir; sadece hedefe götüren işlevsel ve güçlü bir araçtır.
Diğer insanların hakkını gasp etmek, emeğini sahiplenmek onda hiç utanç yaratmaz; aksine kendini zeki hissettirir. Dolayısıyla ilk bakışta onun kazanıyor gibi görünmesinin sebebi sizden daha zeki ve daha yetenekli olması değildir. Sizin asla tenezzül etmeyeceğiniz davranışları tereddütsüz yapabilmesidir. İşte tam bu noktada 16. yüzyıl Floransa’sına gidelim ve Machiavelli’nin düşüncelerine bakalım.
Niccolò Machiavelli ve Gücün 3 İlkesi
Machiavelli’nin meşhur bir eseri var, adı Prens. Bu eserde siyaset ve güç ilişkilerini titizlikle inceler. Ona göre dünya, iyi insanların saf niyetleriyle yönetilemeyecek kadar acımasız bir yerdir. Machiavelli’nin felsefesinde temel sorun neyin doğru olduğu değil, neyin işe yaradığıdır.
Machiavelli’ye göre gücü elinde tutmak ve kazanmak isteyen biri şu üç ilkeyi benimsemelidir:
Birincisi; sevilmektense korkulmak daha güvenlidir. Çünkü sevgi insanların keyfine ve değişken duygularına bağlıdır. Çıkarları bittiği an sevgileri de biter. Oysa korku ve bağımlılık kontrol edilebilir.
İkincisi; insan hem tilki kadar kurnaz olup tuzakları fark etmeli hem de aslan kadar güçlü olup kurtları korkutmalıdır.
Üçüncü ve belki de günlük hayatta en sık karşılaştığımız kuralı şudur: Erdemli olmanıza gerek yoktur, erdemli görünmeniz yeterlidir. Machiavelli dürüstlük ve merhametin ağır bir yük olduğunu ancak dışarıya karşı son derece dürüst, şefkatli ve güvenilir bir maske takmanın insana müthiş bir avantaj sağladığını söyler.
Bugün iş yerinizde sizi anlıyormuş gibi yapıp yüzünüze gülen ve arkanızdan kuyunuzu kazan iş arkadaşınız, sizi manipüle edip suçlu hissettirerek yöneten eşiniz ya da çıkarı bittiğinde sizi bir çırpıda silen o sahte dosta bakın. Hepsi de farkında olarak ya da olmayarak Makyavelist bir felsefeyi yaşar. Onlar için diğer insanlar bir yol arkadaşı değil, amaçlarına ulaşmak için kullandıkları bir araçtır. Ve evet, bu yöntem çok kısa bir sürede etkisini gösterir. Çünkü dürüst bir insan güven inşa etmek için aylarını verirken Makyavelist bir kafa o güveni parlak bir yalanla zahmetsizce oluşturur. Peki düşünce tarihimiz bu acımasız felsefeye teslim mi oldu?
Immanuel Kant ve Ödev Ahlakı
Elbette hayır. Machiavelli’nin tam karşısında bu acımasız bakış açısını tümüyle reddeden devasa bir gelenek durur: Immanuel Kant’ın ödev ahlakı ve kökleri Sokrates ve Stoacılara uzanan Erdem Etiği.
Immanuel Kant, Machiavelli’nin “amaca giden her yol mübahtır” anlayışına şöyle güçlü bir itirazda bulunur: “İnsanlığı sadece bir araç olarak değil, her zaman ve aynı şekilde bir amaç olarak görecek şekilde davran.” Kant’a göre bir davranışın değerli olup olmadığını belirleyen şey sonunda elde ettiğiniz kazanç, para ya da insanların onayı, alkışı değildir. Bir davranışın değerini belirleyen şey o davranışın arkasındaki niyet ve ilkedir.
Eğer bir hedefe ulaşmak için yalan söylemeniz, birini kandırmanız ya da bir başkasının onurunu çiğnemeniz gerekiyorsa Kant’a göre o hedef baştan kirlenmiştir. Kazansanız bile o kazanç ahlaki olarak sıfırdır.
Sokrates ve Marcus Aurelius: Stoa Felsefesi Ne Diyor?
Antik Yunan’da Sokrates ve devamında Marcus Aurelius gibi Stoacı filozoflar bu meseleyi insan ruhunun sağlığı üzerinden çok daha çarpıcı bir yere taşırlar. Sokrates’in çok meşhur bir sözü vardır: “Haksızlığa uğramak, haksızlık yapmaktan her zaman daha iyidir.” İlk duyduğumuzda bize biraz tuhaf, biraz safça gelen bir sözdür. Nasıl olur da haksızlığa uğrayan kişi, haksızlık yapan kişiden daha iyi durumda olabilir?
Sokrates ve Stoacılar bunu şöyle açıklar: Bir Makyavelist sizi kandırdığında, paranızı aldığında ya da hakkınızı yediğinde siz sadece dışsal bir şeyi kaybedersiniz. Zaman kaybedersiniz, belki bir fırsat kaybedersiniz ama karakteriniz, vicdanınız ve kendinize duyduğunuz saygı sapasağlam yerinde durur. Oysa kötülük yapan, manipüle eden ve diğer insanlara haksızlık eden kişi dışarıdan bir koltuk, bir mevki ya da para kazanırken kendi iç dünyasını ve ruhunu kirletir.
Muhyiddin-i Arabî: İstidraç ve Kötülüğün Gölgesi
İşte Batı felsefesinde Sokrates ve Kant’ın işaret ettiği bu derin hakikat, bizim irfan geleneğimizin en büyük isimlerinden Muhyiddin-i Arabî’nin düşüncesinde insan ruhuna şifa veren bambaşka bir berraklığa kavuşur. Çoğumuz kötü niyetli insanların her işinin rast gitmesine bakıp isyan ederiz. Muhyiddin-i Arabî’ye göre bu tablo dışarıdan bir zafer gibi görünse de arkasında bambaşka bir hakikat işler. O buna istidraç der. Yani Türkçedeki kısa karşılığıyla aldatıcı yükseliş ya da fark ettirmeden adım adım uçuruma sürüklenme.
Kötü ve vicdansız bir insanın her kapıyı sonuna kadar açması, maddi imkânlardan, dünyevi nimetlerden en üst seviyede faydalanması aslında Yaradan’ın onu takdir ettiği ve ödüllendirdiği anlamına gelmez. Bu dünyada ona verilen güç, mal ve üstünlük ona duyulan bir rıza değil; kendi karanlığının içinde oyalanması için tanınan bir mühlettir. Kötü ve gafil insan bu akışı bir zafer sanır. Oysa eline verilen her imkân onun uyanışını engelleyen bir perdeye dönüşür. Yani manipülatif, kötü ve vicdansız bir insanın sürekli yükseliyor, güçleniyor gibi görünmesi aslında onun üstünlüğünün ya da haklılığının değil, tam tersine kendi kibrine ve karanlığına kilitlenişinin bir işaretidir.
Machiavelli’nin güç ve zafer dediği şey Muhyiddin-i Arabî’ye göre insanın ruhunu körleştiren bir perdeden ibarettir. Peki kötülüğün bu kadar güçlü, bu kadar büyük ve bu kadar yenilmez görünmesinin sebebi nedir? Arabî kötülüğün hiçbir özü ve kalıcılığı olmadığını şu eşsiz benzetmeyle anlatır: “Varlığın özü mutlak iyilik ve ışıktır. Kötülük ise kendi başına bir cevheri olmayan, yalnızca ışığın ve bilginin yokluğundan doğan bir gölgedir. Gölge ne kadar uzarsa uzasın ışığın hakikatine zarar veremez.”
Kötülük yaratıcı ve kalıcı bir güç değildir; yalnızca vicdanın ve bilgeliğin yokluğudur. Kötü insanların gücü, kuvveti, kudreti ne kadar büyük olursa olsun, tıpkı gölgenin ışığı yutamaması ve gölgenin ışıktan üstün olamaması gibi kötü insan da dürüst insandan asla üstün olamaz. Gelelim haksızlığa uğrayan masumların, iyi niyetli insanların durumuna. Muhyiddin-i Arabî der ki: “Dış dünyada haksızlığa uğrayıp elindekini kaybeden masum hakikatte hiçbir şey kaybetmemiştir. Çünkü elinden alınan her şey zaten geçici olanın parçasıdır.” Asıl kaybeden, bir başkasının hakkını alarak kalbini karartan ve özündeki insanlığı kaybedendir.
Kısa Mesafe Koşucuları ve Uzun Maraton Koşucuları
Peki, kötü insanlar gerçekten hep kazanıyor mu? Yoksa biz sadece oyunun ilk yarısına mı bakıyoruz? Makyavelistler ve diğer kötü insanlar aslında kısa mesafe koşucusudur. İlk izlenimde parlar, kriz zamanlarında acımasız kararlar alıp öne geçerler ve kuralları çiğneyerek hız kazanırlar. Ama hayat 100 metrelik kısa bir koşu değil, uzun bir maratondur. Ve bu uzun maratonda bu zihniyet gizli bir bedel ödemeye mahkûmdur.
Peki nedir o bedel? Sürekli tetikte ve tedbirli yaşama zorunluluğu ve büyük bir yalnızlık. Herkesi kandıran ve malını mülkünü çalan bir insan, herkesin de kendisini kandıracağına ve malını mülkünü çalacağına inanır. Hiç kimseye güvenemez, hiç kimseye inanamaz. En yakınındaki insana bile şüpheyle bakar. Çünkü aynaya baktığında gördüğü kötülüğü diğer insanlara da yansıtır. Bir yalanı örtmek için on yalan daha üretmek zorundadır. Onun hırsızlığını, üçkâğıtçılığını ve yalanlarını kimse anlamasın diye sürekli enerji harcamak zorundadır.
Dışarıdan bakıldığında kazanmış ya da yükselmiş gibi görünen kötü insanların iç dünyası sadece paranoya, kazandıklarını kaybetme korkusu ve güvensizlikten ibarettir. Bu insanlar ne gerçek bir dostluğun sıcaklığını tadabilirler ne de başlarını yastığa koyduklarında bir iç huzur hissedebilirler.
Buna karşılık ilkelere, vicdana ve hakikatlere bağlı yaşayan insanlar uzun mesafe koşucusudur. İlk başta yavaş ilerlerler. Kimsenin sırtına basmadıkları ve kestirme yollardan gidip insanları kandırmadıkları için yükselişleri zaman alır. Hatta çoğu zaman haksızlığa uğrayıp geriye düşerler. Ama yıllar geçtikçe dürüstlükten, değerlerinden, ilkelerinden ve hakikate bağlılıklarından asla ödün vermezler. Hem bu âlemde hem de diğer insanların zihinlerinde sarsılmaz bir imza bırakırlar: Bu insan kesinlikle dürüsttür, sözünün eridir, kimseyi yarı yolda bırakmaz, hiç kimsenin hakkını yemez. Gerçek güç, gerçek itibar, makam ve mevki budur.
Manipülatif İnsanlara Karşı Sınır Koymak
Burada çok önemli bir noktanın altını çizmek istiyorum: İyi, vicdanlı ve dürüst bir insan olmak; saf, sınırları olmayan ve kendini kullandıran biri olmak demek değildir. Eğer karşınızda Makyavelist bir insan varsa sadece iyi niyetli olmak sizi koruyamaz. Machiavelli’yi yenmenin yolu onun gibi kötüleşmek değil, onun oyununu tanımaktır.
Yani hem Kant kadar ilkeli ve vicdanlı kalmak, hem Muhyiddin-i Arabî’nin işaret ettiği o içinizdeki ışığı korumak hem de karşınızdaki kişinin taktığı erdemli, ahlaklı, dindar maskesinin arkasındaki niyeti okuyabilecek kadar uyanık olmaktır. Sözlere değil eylemlere ve tutarlılığa bakarak, size kendinizi sürekli suçlu, değersiz ya da borçlu hissettiren davranışları fark ederek ve gerektiğinde hiç tereddüt etmeden sınır çizerek, hayır diyerek, dur diyerek kendinizi koruyabilirsiniz.

Kötü İnsanların Gürültüsü ve Vicdanlı İnsanların Zaferi
Kötü insanların bu dünyada kazandıkları paralar, mevkiler, makamlar göz alıcı olsa da, ışıltılı olsa da hakikatte hiçbir itibarları yoktur. Sadece gürültüleri vardır ve kazandıkları her şey bu dünyada kalır. Vicdanlı ve dürüst insanlarsa sessizdir ama kazandıkları şey kalıcıdır. Diğer insanların gözlerinin içine utanmadan bakabilirler; kalpleri kararmamıştır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS) Bölümü
Kötü ve manipülatif insanlar gerçekten kazanıyor mu? Kısa vadede kuralları çiğneyerek, yalan söyleyerek ve insanların emeğini kullanarak hızlı yol alıyor gibi görünürler. Ancak bu durum kalıcı bir zafer değildir. Sürekli tetikte yaşama, güvensizlik ve büyük bir içsel yalnızlık bedeliyle gelen geçici ve aldatıcı bir iyilik halidir.
Muhyiddin-i Arabî’ye göre istidraç nedir? İstidraç, kelime anlamıyla adım adım ilerlemek demektir. Tasavvuf ve irfan geleneğinde ise vicdansız ve gafil bir insanın her işinin rast gitmesiyle kendini haklı sanması ve bu aldatıcı yükselişle kendi karanlığına daha da gömülmesi, daha da körleşip kilitlenmesi anlamına gelir.
Makyavelist ve manipülatif insanlara karşı nasıl korunabiliriz? Onlar gibi kötüleşmek yerine oyunlarını iyi tanımak gerekir. Sözlere değil eylemlerin tutarlılığına bakmak, bu insanda vicdan var mı, merhamet var mı, yoksa bunlar yerine diğer insanları değersizleştirip suçlama, aşağılama ve iflah olmaz bir kibir mi var? Size kendinizi sürekli suçlu veya borçlu hissettirmeye çalışan tavır ve davranışları fark etmek ve tereddüt etmeden net sınırlar çizmek, “DUR!” demek en etkili korunma yolları arasındadır.
Kendinize, sınırlarınıza ve ruhunuza çok iyi bakın.
Serhat DAMAR
Klinik Psikolog & Çift Terapisti
